Een Rijksmonument is een gebouw of terrein dat door de minister is aangewezen en daarom onder gelding van de Monumentenwet beschermd wordt. Een Rijksmonument vertegenwoordigt bijzondere cultuurhistorische waarden. Per 1 januari 2006 waren er ruim 50.000 Rijksmonumenten. De gemeente Leeuwarderadeel heeft ca. 28 gebouwen op haar grondgebied die Rijksmonument zijn, bijvoorbeeld Dekema State. Overigens is molen "De Hoop" in het centrum van Stiens geen Rijksmonument. De molen is namelijk begin jaren 90  afgebrand en opnieuw opgebouwd. Een gebouw dat jonger dan 50 jaar is, kan geen Rijksmonument worden.

De status van Rijksmonument heeft voor de eigenaar van het gebouw voor- en nadelen. De status betekent dat er beperkingen worden opgelegd aan wat de eigenaar aan het gebouw mag veranderen. Echter, omkeerbare veranderingen aan het monument zijn doorgaans toegestaan. Bovendien komt de eigenaar in aanmerking voor Rijkssubsidies bij het plegen van onderhoud of restauraties. Daarnaast kan de titel Rijksmonument statusverhogend werken.

Een stads- of dorpsgezicht is een verzameling van landschappelijke elementen en gebouwen die door de minister op grond van de Monumentenwet aangewezen zijn omdat zij een hoge cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen. Ook een stads- of dorpsgezicht is een figuur uit de Monumentenwet. Leeuwarderadeel heeft één beschermd dorpsgezicht, namelijk dat van Jelsum, dat verreweg de meeste monumenten van de gemeente telt.

Gemeenten en provincies kunnen overigens ook monumenten aanwijzen, en dan gaat het om gemeentelijke of provinciale monumenten. De provincie Fryslân en de gemeente Leeuwarderadeel maken hier geen gebruik van.

Informatiegids
Voor eigenaren van een monument is een informatiegids beschikbaar. Op de site van het Ministerie OCW kunt een exemplaar downloaden.

RIJKSMONUMENTEN IN LEEUWARDERADEEL

In JELSUM :
-     Langhústerdyk 1, 9057 RJ Jelsum; boerderij Vijverzathe;
       tuin, hekken enz. van Vijverzathe;
-     Dekemawei 1, 9057 LC Jelsum; boerderij;
-     Dekemawei 3, 9057 LC Jelsum; boerderij bij oprijlaan;
-     Dekemawei 5, 9057 LC Jelsum; Dekema State;
-     Op'e Terp 7, 9057 RG Jelsum; boerderij;
-     Op'e Terp 9, 9057 RG Jelsum (voormalig rijksmonument);
       (waarschijnlijk oorspronkelijke dienstwoning Dekema State; is geheel nieuw
       gebouwd, maar heeft nog wel rijksmonumentenstatus)
-     Op'e Terp 26, 9057 RG Jelsum; herv. Kerk;
-     P. Rindertsreedsje 3, 9057 LH Jelsum; boerderij;
-     Haskedyk 2, 9057 LB Jelsum; boerderij Haskerazathe;
       Bij Haskedyk 2, koetshuis van Haskerazathe; 
-      Brédyk 16, 9057 RC Jelsum; dwarshuisboerderij.

JELSUM is ook beschermd dorpsgezicht !   

 In FEINSUM :
-     Hege Hearewei 12, 9053 LR Feinsum; boerderij met ingebouwd dwarshuis;  
-     Holdingawei 51, 9053 LV Feinsum;
-     Poelhuzen 2, 9053 LN Feinsum; boerderij.

In KOARNJUM :
-     De Wier 7, 9056 PM Koarnjum; Hervormde Kerk; Hekwerk / baarhuisje; 
-     Swarte Singel 2, 9056 PN Koarnjum; Martena State;
-     Swarte Singel 1, 9056 PN Koarnjum; omgracht en deels oud hout
       beplant stinsterrein 
       (Martena State met tuin- en parkaanleg, toegangspoort, koetshuis,   
       tuinmanswoning, hekpalen, tuinornamenten en grafheuvel met dam is als
       "historische buitenplaats" aangewezen)

In BRITSUM :
-     Greate Buorren 1, 9055 MT Britsum; Hervormde Kerk.

In ALDE LEIE :
-     Oan'e Slink 1, 9072 XH Alde Leie; boerderij (voormalig rijksmonument);
-     Bij Langedyk 4, 9071 XE Alde Leie; poldermolen aan de Finkumervaart;
-     Leijester Hegedyk 29, 9071 XB Alde Leie; restanten van poldermolen.

In HIJUM :
-     Lege Hearewei 3, 9054 KB Hijum; Hervormde Kerk;

 -     Bij Hege Hearewei 8, 9054 LC Hijum; betonnen brug.

In STIENS:
-     Langebuorren 1, 9051 BD Stiens; 19^e eeuws pand (Vitushuis);
-     Pieter Jellessingel 1, 9051 BV Stiens; Hervormde Kerk;
-     Smelbrêge 6, 9051 BH Stiens; woonhuis;
-     Smelbrêge 14, 9051 BH Stiens; woonhuis;
-     Smelbrêge 15, 9051 BH Stiens; woonhuis;
-     Bij Bredyk 27, 9051 HZ Stiens; poldermolen uit 1913;
-     Wurgedyk 18, 9051 LE Stiens; poldermolen uit 1879.

Kijk voor verdere informatie ook bij de Stichting Monumentenzorg Leeuwarderadeel.