Burgers, bedrijven en instellingen kunnen bij de gemeente een verzoek indienen voor een afwijking van een bestemmingsplan. Dit kan bijvoorbeeld nodig zijn als een bouwaanvraag in strijd is met het bestemmingsplan.
Wanneer iemand wil afwijken van het geldende bestemmingsplan kan een afwijking worden verleend. Een afwijking is geen recht, daarom wordt per verzoek een afweging gemaakt. Er zijn vier afwijkingen mogelijk onder de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (WABO): een binnenplanse afwijking (art 2.12 lid 1 sub a1), een kleine buitenplanse afwijking (art 2.12 lid 1 sub a2 en Bor bijlage II: hoofdstuk IV ), een grote buitenplanse afwijking (was voorheen projectbesluit; art. 2.12 lid 1 sub a3) en een tijdelijke afwijking (art. 2.12 lid 2).
Mocht de gemeente in de toekomst ook beheersverordeningen gebruiken, dan zijn dezelfde ontheffingsmogelijkheden ook van toepassing op de beheersverordening.

Binnenplanse afwijking
Een zogenaamde binnenplanse afwijking is de afwijking van de bepalingen die in een bestemmingsplan zijn opgenomen. In de regels van het bestemmingsplan zelf is al opgenomen waarvoor en op welke manier en tot welke grenzen een afwijking kan worden verleend van sommige bepalingen in dat bestemmingsplan. Het inkijken van het bestemmingsplan kan dus duidelijkheid bieden over de mogelijkheden 

Kleine buitenplanse afwijking
Met deze procedure kan een afwijking worden verleend van de regels van een bestemmingsplan voor “kruimelgevallen”. Met deze afwijking kan sneller worden meegewerkt aan bepaalde bouwplannen dan wanneer eerst een procedure doorlopen moet worden om het bestemmingsplan te herzien.
Het gaat hierbij om uitbreidingen of bijgebouwen bij woningen en andere gebouwen. Maar ook om kleine gebouwen ten behoeve van openbare nutsvoorzieningen en openbaar vervoer, kleine bouwwerken geen gebouw zijnde, kassen en bedrijfsgebouwen van lichte constructie, het gebruik van gronden of bouwwerken ten behoeve van evenementen, het wijzigen van het gebruik van bouwwerken en het wijzigen van het gebruik van een recreatiewoning voor bewoning.

Grote buitenplanse afwijking (was voorheen projectbesluit)
In de Wet ruimtelijke ordening (Wro) was een regeling opgenomen voor projectbesluiten. Deze zijn bij de invoering van de Wabo geïntegreerd in de omgevingsvergunning. In grote lijnen is er niet zoveel veranderd. Voor projecten kan worden afgeweken van een bestemmingsplan (of beheersverordening), mits een goede ruimtelijke onderbouwing wordt geleverd (artikel 2.12, lid 1, sub a onder 3◦). De eisen die aan de ruimtelijke onderbouwing zijn gesteld, zijn vermeld in het Besluit ruimtelijke ordening en komen nagenoeg overeen met de eisen die aan een bestemmingsplantoelichting worden gesteld. Door de integratie in de omgevingsvergunning moet sprake zijn van een concreet project. Zo niet dan zal de bestemmingsplanprocedure moeten worden gevolgd. Verder is de uitgebreide procedure (afd. 3.4 Awb) van toepassing. De afwijkingen moeten worden ingepast in het bestemmingsplan, zodra dat wordt geactualiseerd. Een belangrijk voordeel van een omgevingsvergunning boven een bestemmingsplanherziening is dat B&W bevoegd gezag zijn. Bij een afwijking op projectbesluitniveau hebben B&W een verklaring van geen bedenkingen van de raad nodig om de omgevingsvergunning te kunnen verlenen.

Tijdelijke afwijking
Met artikel 2.12 lid 2 Wabo kan van de regels van een bestemmingsplan voor een bepaalde termijn een afwijking worden verleend. Het moet dan gaan om een voorziening in een tijdelijke behoefte, bijvoorbeeld tijdelijke kleedkamers terwijl de voetbalkantine wordt verbouwd.
De maximale termijn waarvoor een tijdelijke afwijking kan worden verleend is vijf jaar.

Principeverzoek
Wilt u meer zekerheid hebben over de planologische haalbaarheid van uw plannen? Dan kunt u eerst een principeverzoek indienen. Een principeverzoek wordt o.a. getoetst aan het bestemmingsplan. Als uw initiatief daarmee in strijd is, wordt beoordeeld of het gemeentebestuur in principe bereid is een planologische procedure te voeren om uw initiatief mogelijk te maken. Het antwoord van het gemeentebestuur op uw principeverzoek geeft informatie over uw kansen op een afwijking of een herziening/wijziging van het bestemmingsplan. Voor meer informatie over principeverzoek, klik op: principeverzoek en een ambtelijk vooroverleg.